معرفی کامل مجموعه مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی


شیخ صفی الدین اردبیلی مجموعه ای متراکم از تاریخ و معماری صفویه است که هر کدام دارای تاریخ و داستانی هستند.

شیخ صفی اردبیل

به گزارش دیدشهر، سفر به اردبیل سفری تاریخی است که به خاطر آثار منحصر به فردش از آثار معماری ایرانی به شمار می‌رود.

یکی از مهمترین آثار تاریخی این شهر مجموعه آرامگاه شیخ صفی اردبیلی است.

مجموعه خانقاه و مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی از شاهکارهای هنر و معماری و نمونه ای از معماری اسلامی محسوب می شود که در قرون وسطی به ندرت یافت می شد.

این مجموعه دارای بناهایی از ۷۳۵ هجری قمری تا ۱۰۳۸ هجری قمری است. به عنوان مجموعه ای از معماری اصیل، کاشی های مرمر در مقیاس بزرگ، نقاشی های دیواری، تابوت های منبت کاری شده و مشبک منحصر به فرد، درهای نقره اندود و تالارهای چینی خانه که توسط شیخ بهایی طراحی شده است، یکی از شگفتی های معماری جهان، یک اثر گرانبها است. گنجینه مردم ایران شمارش شد و به دلیل همین ویژگی ها و عظمت ثبت جهانی این اثر بدون یک رای متفاوت تصویب شد.

به گفته کارشناسان، این اثر از نظر زیبایی و ظرافت هنری و بصری یکی از ۵ اثر مهم کشور است.

شیخ صفی

آرامگاه شیخ صفی الدین

محلی که اکنون به عنوان آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی شناخته می شود در حدود هفتصد سال پیش، باغ بزرگی به نام اسفریس بوده که شیخ صفی الدین بخشی از آن را به شاگردان خود راهنمایی و آموزش می داده است.

در این مورد بیشتر بدانید:

صفی الدین اردبیلی; سیاستمداران عارفی

این بنا در سال ۷۳۵ (قرن هشتم) توسط شیخ صدرالدین موسی فرزند شیخ صفی ساخته شد و بعدها به عنوان محل دفن شیخ صفی انتخاب شد که هر از چند گاهی مورد احترام و تکریم پادشاهان صفوی بوده است.

در این مجموعه آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی، شاه اسماعیل و مادر شاه اسماعیل و چند تن دیگر از بزرگان عصر صفوی قرار دارد.

مقبره شیخ در زمان صفویه با حضور روسای دوره صفویه مزین می شد به طوری که پس از گذشت قرن ها همچنان یکی از افتخارات تاریخ و فرهنگ ایران به شمار می رود.

این بناهای تاریخی و هنری شامل چندین بنا از ادوار مختلف است که ابتدا توسط شاه طهماسب به صورت یک مجموعه ایجاد شد و بعدها شاه عباس بناهای دیگری را به این مجموعه اضافه کرد.

شاه طهماسب اول به دلیل ارزشی که شیخ صفی الدین برای او قائل است تصمیم گرفت این مجموعه را گسترش دهد.

برای گسترش بنا، تصمیم گرفته شد که هفت بخش به آن اضافه شود تا نماد هفت مرحله عرفانی باشد.

این هفت قسمت برای رسیدن به قبر در نظر گرفته شده است.

این ۷ قسمت با ۷ در از هم جدا شده اند که نشانه های هشت نگرش تصوف است.

آنچه امروزه از مجموعه مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی باقی مانده شامل بخشهای زیر است.

مقبره شیخ صفی الدین معروف به قبه الله، مقبره شاه اسماعیل اول، مقبره محی الدین محمد معروف به حرم خانه، عمارت چینی، مسجد جنت سرا، تالار دارالحافظ، دارالحدیث یا طاق توتولی، بارگاه اصلی، منطقه شهید گاه، خانقاه یا چاله خانه، صحن پیشخان، حیاط باغ و حیاط … حمام و آشپزخانه نیز از قسمت های مهم این مجموعه هستند که در کاوش های اخیر شناسایی شده اند.


ورود

آرامگاه شیخ صفی که تبلور اندیشه عرفانی شیخ صفی الدین است، همانطور که گفته شد در طول تاریخ شاهد تخریب بخشی از بنای خود بوده است.

از جمله دروازه تاریخی عالی قاپو که منجر به تشکیل محله ای به همین نام در مرکز شهر اردبی شد.

دروازه اصلی بقعه شیخ صفی الدین که در زمان شاه عباس دوم و به سرپرستی اسماعیل نقش اردبیلی در سال ۱۰۵۷ ساخته شده است.

داروزه عالی قاپو

این معبد تا سال ۱۳۲۱ در ضلع شمالی میدان عالی قاپو فعلی قرار داشت که تا سال ۱۳۲۱ بقایای معبد به دستور اداره کل باستان شناسی خارج شد و کاشی های مرمر آن اکنون در بقعه نگهداری می شود.

این دروازه که هشتمین دروازه معبد شیخ صفی به شمار می رود، نمادی از سطوح هشت گانه عرفان است و با تلاش باستان شناسان، پایه های اصلی آن بررسی شده و بنای جدیدی بر روی شالوده ای تاریخی ساخته شده است.

در این مورد بخوانید: دروازه عالی قاپو محل سازهای موسیقی اردبیل


حیاط بزرگ

امروز از ضلع شرقی میدان عالی قاپو پس از عبور از در چوبی بزرگ وارد حیاط مستطیل شکل بقعه می شویم. دور تا دور حیاط را دیواری آجری از سنگ و پایه های خمیده احاطه کرده است.

شیخ صفی الدین

ضلع شرقی حیاط نیز با درب بدون سقف باز می شود. این راهرو بین حیاط اصلی و حیاط اصلی قرار دارد.

این راهرو از شمال با دروازه ای به محوطه شهیدگاه و از جنوب به محوطه معروف به چله خانه یا قربانگاه متصل می شود.


راهرو مرکزی یا حیاط کوچک

در ضلع شرقی حیاط بزرگ، ورودی‌ها و درهای کوچکی که با گچ و آجر تزئین شده‌اند، به راهرویی به ابعاد ۱۴.۵ در ۱۴.۵ متر باز می‌شوند.

این سردار مربوط به دوره قاجاریه است که به جای سردار قدیمی دوره صفویه ساخته شده است.

ایوان و طاق‌های دیوارهای جانبی حیاط با گچبری‌های قاب‌بندی زیبا و پشت کناره‌ها و طاق‌ها با کاشی‌های مرمر پوشیده شده است.

در ضلع جنوبی این راهرو دری به خانه جدید تعبیه شده است.

دلیل این معماری متراکم و تودرتو به دلیل خنکی شهر و کوهستانی بودن آن و تلاش برای گرم نگه داشتن کل مجموعه است.

شیخ صفی


چله خانه نو (محراب)

چاله خانه محل توسعه و عبادت عارفان از جمله شیخ صفی الدین اردبیلی و عرفای معاصرش بوده و بعدها شاگردانش از چاله خانه استفاده می کردند.

ورودی صحن اصلی یا صحن عباسی

در ضلع شرقی راهرو مرکزی سرداری کتیبه ای به نام شاه عباس به تاریخ ۱۰۳۶ وجود دارد که قسمت بالای این در با مقرنس تزئین شده و قسمت کاشی کاری شده آن به کتیبه می رسد. و به محل اتصال آن به در سنگی ختم می شود. این در به ورودی صحن اصلی یا صحن عباسی معروف است.

شیخ صفی


صفحه اصلی یا صفحه داخلی

حیاط اصلی، حیاط مستطیل شکلی است که با تخته سنگ های صاف فرش شده و حوضی در وسط آن قرار دارد.

در وسط این حوض قبلا چاه آبی وجود داشت که با استفاده از سطل و طناب از آن برای وضو گرفتن استفاده می کردند، البته اکنون این چاه مسدود شده است.

حیاط اصلی، حیاطی مستطیل شکل است که با تخته سنگ های صاف فرش شده و حوضی در وسط آن قرار دارد.

شیخ صفی الدین

حوض گلبرگ شکل و دارای دوازده شکاف است که به گفته برخی محققین این ۱۲ شکاف به عنوان نمادی از فرقه های دوازده گانه قزلباش یا دوازده امام شیعه ایجاد شده است.

دیوارهای آجری این حیاط که بر پایه های سنگی بنا شده دارای طاقچه و طاق نما است.


بهشت

در سمت چپ راهروی ورودی فضایی هشت ضلعی به نام مسجد جنت سرا وجود دارد.

لازم به ذکر است که این مسجد محراب ندارد.

در گذشته از این مکان برای مراسم صوفیانه استفاده می شد و سنگ میدان یا «میدان داشی» هنوز در این مجموعه یافت می شود.

این مسجد در گذشته دارای سقف گنبدی بوده که در دوره قاجاریه فروریخته و سقف تخت چوبی جایگزین آن شده است.


دارالحدیث یا برج متولی

طاق نگهبانی در ضلع جنوبی صحن اصلی قارینا و روبروی جنت سرا قرار دارد و از یک در ارسی بزرگ و یک ایوان با طاق نما و دو اتاق کوچک در طرفین ایوان تشکیل شده است. مقبره چند تن از بزرگان صفوی در دو طرف بنا به چشم می خورد.

نمای بیرونی دارالحدیث با کاشی معرق تزیین شده است و بر پیشانی بنا احادیثی از پیامبر (ص) به خط نشق نقش بسته و در مرکز ورودی کوچک عبارت «یا صفی الله» نوشته شده است. به طور متقارن دو بار تکرار می شود.

شاید این مجموعه در اواخر دوره صفویه برای سکونت اولیای آستانه و برگزاری درس و بحث ساخته شده است.

چاله خانه محل رشد و عبادت عارفان از جمله شیخ صفی الدین اردبیلی و عرفای معاصرش بوده و بعدها شاگردانش از چاله خانه استفاده می کردند.


خانه قندیل

قسمت دیگری از مجموعه قندیل خانه نام دارد که قسمت اصلی این بنا نیز به حساب می آید.

نام قندیل خانه نیز به دلیل شمع هایی است که روشنایی آستانه را فراهم می کنند.

شیخ صفی الدین

در این مورد بیشتر بدانید: قندیل از مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی

قندیل خانه در واقع قسمت اصلی مقبره شیخ صفی است و دقیقاً روبروی ورودی در ۲ طبقه قرار دارد.


خانه چینی (صومعه قدیمی)

خانه چینی در ضلع شرقی قندیل خانه یا سرسرای اصلی قرار دارد که با ۲ ورودی باریک به دارالحافظ متصل می شود.

خانه چینی به نگهداری ظروف چینی زیبایی اهدایی پادشاهان صفوی به مقبره اجدادشان اختصاص دارد.

خانه چینی شیخ صفی

چینی خانگی شاهکار این مجموعه است. وقتی به کمک تخیل خود در میان چینی های خانه پرسه می زنید و هدایای شاه صفوی را تماشا می کنید، بیشتر شاهکار می شود.

در این مورد بیشتر بدانید:

چینی خانه اردبیل قدیمی ترین مجموعه اشیای تاریخی کشور

یکی از زیباترین تزیینات معماری را می توان در خانه چینی آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی مشاهده کرد. این ظروف که همگی دارای مهر سلطنتی هستند در مکان هایی که برای آنها در اطراف این مکان ساخته شده نگهداری می شود.


گنبد خداوند

«گنبدالله الله» در جنوب غربی قندیل خانا قرار دارد.

گنبد بر فراز مقبره شیخ صفی الدین به عنوان هسته مرکزی مجموعه از همان ابتدا مورد توجه قرار گرفت و به همین دلیل اکثر بازدیدکنندگان مشغول عکسبرداری با آن هستند.

در این مورد بیشتر بدانید:

گنبد الله الله؛ تجلی قدرت و اشراف معماری صفویه

معماری پیچیده تاریخ شیخ صفی اردبیلی چکیده و ترکیبی از معماری دوران باستان اسلامی و ایرانی است و سندی منحصر به فرد برای پژوهش های معماری به شمار می رود.

شیخ صفی

کاشی های فیروزه ای بر روی تنه ها و گنبدهای آجری نمایان است. آیات قرآن نیز به خط ثلث در کتیبه ای در تقاطع برج و تنه گنبد نوشته شده است.

در او دیده می شود که کلمه جلاله الله تکرار شده است به همین دلیل این گنبد را قبه الله می نامند.


آرامگاه شیخ صفی الدین

صفویان شانه به شانه در این مقبره آرمیده اند. در اتاق کوچکی که به راحتی قابل دسترسی نیست، مقبره اطراف آن چنان پایین است که سطح آن به راحتی قابل مشاهده است.

در این مورد بیشتر بدانید:

آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی

شیخ صفی الدین


به شهادت رسید

محوطه ای که در شرق و شمال بنای خانه چینی قرار دارد امروزه به صحن و قبرستان شهیدگاه معروف است.

شهیدگاه در زمان صفویه فضای بزرگ تری داشت اما اکنون بخشی از آن در زیر خانه ها و مدارس نوساز در شمال جنت سرا قرار گرفته است.

در کاوش‌های باستان‌شناسی چند سال پیش، در مقابل غرب و جنوب بیرون مجموعه، گورهای زیادی پیدا شد که به‌نظر می‌رسد در ادامه گورستان شهیدگاه باشد.

شهیدگاه در اصل یک قبرستان عمومی در مجاورت آستانه بوده است، اما در سال ۹۱۵ پس از شکست شاه اسماعیل اول بر فرخ یاسار شیروان شاه، جسد سردار شیخ حیدر که در جنگ شیروان کشته شده بود، بیرون آورده و در اینجا به خاک سپرده شد.

به شهادت رسید

این آرامگاه در میدان عالی قاپو اردبیل قرار دارد و به راحتی برای گردشگران شهر اردبیل قابل دسترسی است.

آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی در سال ۲۰۰۹ مورد توجه کارشناسان یونسکو قرار گرفت و به عنوان یک اثر معماری تاثیرگذار و تاثیرگذار در فرهنگ، تاریخ، سیاست و حتی اقتصاد اردبیل و منطقه آذربایجان به ثبت جهانی رسید.


مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی