فیروزه و سرنوشت او از من تا ویترین مغازه


فیروزه یکی از قدیمی ترین سنگ های جهان است که زیبایی و خواص درمانی آن بر جذابیت آن می افزاید.

داستان چند ساعتی در ماشین آبی است تا پاسخ رایج ترین سوالات در مورد این سنگ، نشانه های اصلی آن، دلیل تفاوت قیمت آن، “فیلگر” و…

در فرهنگ دینی ما داشتن انگشتر با نگین های آبی برای مردان بسیار توصیه شده است و در خراسان یکی از معروف ترین معادن آبی جهان قرار دارد که همه کشورها به دنبال آن هستند.

فیروزه ای یکی از کدهای رنگی است که جهانیان به رنگ ایران می شناسند و هرگاه بخواهیم زیبایی آن را توصیف کنیم به دریا و آسمان پناه می بریم.

«اجداد ما فیروزه می خریدند و می تراشیدند. از عمو و عمو گرفته تا خودت و اقوام. مردم نیشابور مردم برای شرکت در مزایده آبی به روستا رفت و آمد می کنند و معدن آبی در این راه از روستای ما حمایت کرده است. این حرفه «سید محمد حسینی» است که در یکی از بازارهای قدیمی مشهد اتاق آبی آبی دارد.

اتاق منظورم اجاره ای است و مثل همه فروشگاه های طبقه بالا در بازار ۲ برابر ۵ متر است. جلوی اتاق یک کانتینر دو طبقه برای نمایشگاه عمومی قرار دارد که روی آن حلقه‌های مردانه و زنانه به رنگ آبی روی همه آن‌ها نصب شده است.

برج آبی کوچکی به نام برج عریض در گوشه دیگری از نمایشگاه ظاهر می شود.

روی دو دیوار اتاق، دو نمایشگاه کوچک وجود دارد که فیروزه هنوز هم مهمان آن هاست. دو چرخ فیروزه ای در انتهای مغازه قرار دارد و در کنار هر دستگاه یک ظرف فیروزه ای نتراشیده در آب خیس می شود تا چیده شود.

پسری پشت دستگاه دوم نشسته بود و سخت کار می کرد. فروشگاه خیلی بلند نیست، اما یک نیم طبقه کوچک نیز دارد که برای بالا رفتن از یک نردبان فلزی متصل به دیوار و خم کردن سر، باید از آن بالا بروید. اینجا کف قسمتی از محل کار جواد آقا است که پایه دربار را ساخته و خود را فیل ساز معرفی کرده است.

در طبقه بالا در این بازار قدیمی نمایشگاهی چشم نواز وجود دارد که به رنگ آبی تزئین شده است و صدای چرخ های آبی تنها موسیقی است که به گوش می رسد. اگر می خواهید در مورد سرنوشت فیروزه و ماشین اصلاح فیروزه بیشتر بدانید، شاید برایتان جالب باشد داستان سرایی زیر را بخوانید.

از معدن تا ویترین مغازه

فیروزه و سرنوشت او از سرنوشت من تا ویترین مغازه داستانی طولانی برای گفتن دارد. حسینی ماجرا را اینگونه بیان می کند: «معمولاً فیروزه را از حراج معادن می خریم یا از روستائیانی که دستگاه ۱۰ تنی ضایعات فیروزه را با قیمت کمتری می خرند و امیدشان این است که فیروزه ای را پیدا کنند که بتوان از آن تراشید و آن را به فروش رساند. سنگ‌های فیروزه بزرگ را با ابزاری به نام آسیاب تکه تکه می‌کنند. فیروزه کوچک به نام «عجمی» یا «بلوم» نیازی به تراش ندارد و آماده تراش است. بعد از گذراندن سنباده خشک و مرطوب و صیقل دادن با پوست بز گوسفند و سفید کننده و صابون و آماده شدن برای سوار شدن بر رینگ و مدال ها همه اینها بین یک ماه تا ۴۵ روز طول کشید تا نیم تا یک کیلوگرم فیروزه به یک نگین تراشیده شده تبدیل شود. البته الان همه دنبال یک فیروزه خوب هستند و یک فیروزه خوب می خواهند.

قیمت فیروزه چندین میلیون متغیر است

حسینی قیمت فیروزه را با سه عامل مهم تعیین می کند و آن را اینگونه بیان می کند: کمال از همه مهمتر است، یعنی فیروزه را نمی توان کبود و لکه دار کرد، فیروزه هر چه صاف تر باشد بهتر است، سومین عامل وزن است. و اندازه فیروزه که فکر میکردم در مراحل پایانی قیمت گذاری باشد.در فیروزه درخت یک تفاوت درجه یک با درجه دیگری در رگهایش دارد.”فیروزه درجه یک آبی تر است و انسجام بیشتری دارد اما در فیروزه مثلا درجه چهارم رگه ها تبدیل به لکه می شوند و با فیروزه درجه یک چندین میلیون اختلاف قیمت دارند.

فیروزه مصری، آمریکایی و چینی هم در بازار داریم!

شاعر گفت: تو مو می بینی و من فرفری. نسبت فیروزه به شاعر نیز جزئی و بر اساس تجربه در همین دیدگاه است. حسینی در پاسخ به این سوال که آیا راهی وجود دارد که مردم عادی فیروزه بومی را بشناسند، گفت: اگر به بازار نگاهی بیندازید متوجه می شوید که فیروزه مصری، آمریکایی و چینی هم داریم، در کشور ما متأسفانه فیروزه دامغان و کرمان است. به نام نیشابور فروخته می شود. حتی خود نیشابور نیز فیروزه ای دارد که سفید می شود. این فیروزه با فرآیندی احیا می شود تا فیروزه شود. این فیروزه که به اندازه مرواریدهای پرورشی ضعیف است، در طی ۲۰ روز تا یک ماه ذوب می شود و سپس فروخته می شود. به عنوان فیروزه طبیعی. برای کسانی که سال ها در این کار مشغول بوده اند، تشخیص فیروزه اصل و بدلی آسان است، اما افراد عادی باید از فروشنده فاکتوری دریافت کنند که روی آن نوشته شده باشد: فیروزه طبیعی نیشابور. به خصوص اگر می خواهید بیشتر از آن هزینه کنید. یک میلیون تومان. الان انگشتر مردانه با سنگور خوب و فیروزه درجه یک تا ۲ میلیون تومان. ایروس های مرغوب و درجه یک روی طلا نصب می شوند و آثار درجه دوم و بعدی از نقره، فولاد و برنج ساخته می شوند.

قلمه فیروزه روزی یک و نیم میلیون تومان درآمد دارد

حسین فرخی ۲۴ ساله است و پشت یک چرخ آبی کنار پنجره نشسته است. کوسن کوچکی زیر دست راستش گذاشت که با چرخ فیروزه ای تماس داشت و جواهرات را یکی یکی تراشید. طی صحبتی که با همکارش داشت، او سخت کار کرد و به درخواست من برای دقایقی دستگاه را خاموش کرد. او گفت: من در بازار شاگرد بودم و به مرور کار تیغ آبی را دیدم. من مشهدی و مدنی نیستم (از معدن فیروزه نیشابور هستند). دنبال کار می گشتم تا هنر بخوانم و دیدم که آبی هنر فوق العاده ای است. یک سال طول کشید تا تراشیدن فیروزه را یاد بگیرم و از سال ۱۹۹۳ فیروزه را تراشیدم تا استاد شوم. راستش این برای کسی که فقط می خواهد شاگرد شود خوب نیست و فردی که وارد این حرفه می شود باید برای استاد شدن وقت بگذارد. برای کسی که می‌خواهد خوداشتغالی باشد، نزدیک به ۲۰۰ میلیون تومان سرمایه می‌خواهد که من احساس می‌کنم تامین آن آسان نیست. من روزی ۸ ساعت اینجا کار می کنم و به طور متوسط ​​روزی ۱۵۰ فیروزه می تراشم. قیمت هر عدد فیروزه بین ۵ تا ۱۰ هزار تومان است. مهم این است که هنر خوبی است و اگر آن را دوست داشته باشید، در عرض ۶ ماه کار با دستگاه را یاد می گیرید.»

زنان و آلمانی ها رنگ آبی را ترجیح می دهند!

خانم ها بیشتر مشتری فیروزه های تزئینی هستند و انگشترهای فیروزه آقایان ۲۰ درصد بیشتر از خانم ها به فروش می رسد. بازار رضا به فیروزه نیشابور معروف است و به همین دلیل این سنگ در اینجا مشتریان بیشتری دارد. به خصوص آنهایی که از شهرها و کشورهای دیگر افغانستان و عراق می آیند مشتریان عمده فیروزه هستند. فیروزه ای «عجمی» صاف و بدون رگه و «شجر» راه راه. در کشور ما قزوینی ها فیروزه عجمی را می پسندند و از خارج عرب زبانان. افغان ها و اندونزیایی ها بیشتر خریدار فیروزه هستند. اروپایی ها، آلمانی ها و ایتالیایی ها هم برای فیروزه درجه یک تقاضا دارند، اما هزینه پست سخت است و سفر به این کشورها بسیار ضعیف است.»

کلکسیونرها حلقه های غول پیکر را دوست دارند!

دو زن پشت ویترین ایستاده بودند و حلقه آبی زن را با دقت تکان می دادند. یکی از آنها می خواست یکی از انگشترهای انگشتش را ببیند و قیمت آن را پرسید. انگشتر ۸۰۰ هزار تومانی است و فیروزه حکاکی شده زیبا روی نان لطیف آن، آن را بیشتر مورد تقاضا قرار داده است. دو زن برای چند ثانیه به انگشتر روی دستان خود نگاه کردند و پس از مشورتی کوتاه، آن را به فروشنده تحویل دادند و غرفه بعدی را تماشا کردند. دوباره از اتاق آبی به بیرون نگاه کردم. یک حلقه مردانه بزرگ و غیرعادی با رنگ آبی بزرگ روی آن، ردیف بالای پنجره‌های سلول را پر می‌کند. این اقلام را بیشتر کسانی می خرند که عاشق انگشتر یا کلکسیونر هستند. اینها حرف های حسینی بود و رول بزرگی از پارچه را از طبقه پایین برداشت و باز کرد. ده ها تسبیح آبی اولین چیزی است که می بینید. وی توضیح می دهد: در ۹۵ درصد تسبیح ها از فیروزه احیا شده استفاده می شود، این فیروزه رنگ ضعیفی دارد و به همین دلیل با احیا به آبی فیروزه ای تبدیل می شود، معمولا این تسبیح ها را به صورت کلی می فروشیم، این تسبیح ها برحسب گرم محاسبه می شوند و معمولا قیمت گذاری می شوند. از گرمی ۲۰ هزار تومان به ۲۰۰ هزار تومان. درست سه ماه طول کشید تا این تسبیح آماده شود. «برای یک کیلو تسبیح حدود ۳۰ میلیون تومان هزینه کردیم و بعد از چند ماه فقط حدود ۸ میلیون تومان می شد. به مادر کشورمان بازگشت.»

“فیل درست کردن” به چه معناست؟

این گزارش قرار است فقط در مورد فیروزه باشد، اما «جواد رجایی» سازنده انگشتر سلول فیروزه نیز چند کلمه دارد. او هشت سال در کف سلول کار کرده است. او از محل کارش از پله ها پایین آمد و با اشاره به چند نمونه از پایگاه های دادگاهی که تهیه کرده بود، گفت: بازار به کار ما که آماده سازی پایگاه های دادگاه است، می گوید فرزندخواندگی. سنگ زنی، حکاکی و آینه کاری از دیگر مراحل آماده سازی چاپستیک های حلقه ای است که باید پس از پر کردن انجام شود. تهیه فیل سنگین یک ساعت و نیم طول می کشد و اگر روزی ۸ ساعت کار کنیم و هر روز کار کنیم، احتمالاً می توانیم روزی ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان بگیر اگر یکی بخواهد نیکوکاری را در سطح بالا یاد بگیرد ۳ تا ۴ سال طول می کشد اما بشردوستی معمولی در یک سال یاد می شود یعنی اتحادیه ها از ما حمایت نمی کنند و نمی دهند. ما نقره را.صنایع دستی هم ما را فراموش کرده است.» باید ۱۰۰ میلیون تومان وام داد تا کارمان توسعه یابد. من از مرداد پارسال دنبال این وام بودم تا اینکه در فروردین امسال نصف آن را پرداخت کردند و هنوز خبری از آن نیست. ۵۰ میلیون تومان.»

فیروزه خواندن دردی را دوا نمی کند

«می گویند تو هنرمندی، تو هنرمندی! اما فقط اسم ما هنرمند است. این سخنان سید محمد حسینی است. وی گفت: فیروزه را از سال ۸۸ تا ۹۱ بیمه کردند. صنایع دستی ۷۰ درصد از کل بیمه و ۳۰ درصد آن را خودش پرداخت می کند، اما این بیمه پس از مدتی با وجود اینکه کارت صنایع دستی و فنی و حرفه ای داشتیم فسخ شد. هر بار یک سازمان صنایع بادی به ما می گوید شما هنرمند هستید اما خبری از بیمه و تسهیلات نیست و به همین دلیل ۷۰ درصد آنها دلال این بازار هستند. یکی دو سال پیش با ۱۰۰ میلیون تومان می توانستیم ۴ ویلای فیروزه ای بخریم (هر ویلا حدود ۱۱۰ کیلوگرم) اما امسال با این مبلغ فقط می توانستیم یک ویلای فیروزه ای را در حراج بخریم. فیروزه را نقد می خریم، ۴۵ روز روی آن کار می کنیم و باید همه آن را نقداً پرداخت کنیم و سپس به صورت بلندمدت به دیگری بفروشیم. در واقع ممکن است بتوانیم ۲۰ تا ۳۰ درصد کارمان را به صورت نقدی بفروشیم. «من نمی گویم کار ما سودآور نیست، اما در مقایسه با مشاغل دیگر به صرفه نیست، زیرا جزو اولویت های زندگی مردم نیست.

نویسنده: اکرم انتصاری